Bieszczady. Gdzie dzwonnica głucha otulona w chmury

Opisana tu część Bieszczadów wciśnięta jest pomiędzy pasmo graniczne a dolinę Sanu - od jego źródeł aż po Rajskie. Podczas przymusowych wysiedleń ludności ukraińskiej do USRR, prowadzonych w latach 1945-1946, deportowano niewiele ponad połowę tutejszej populacji.  Ludzie skutecznie kryli się w lasach i uciekali na słowacką stronę. Ówczesną granicę państwową ze Związkiem Sowieckim stanowił San, dlatego dotarcie w te tereny możliwe było jedynie od strony Wołkowyi i Cisnej - wąskimi drogami marnej jakości. Wysiedlenia utrudniała też ukraińska partyzantka, atakująca oddziały wojskowe, które miały je przeprowadzić. W konsekwencji skierowano tu znacznie większe siły Wojska Polskiego, które latem 1947 r., w ramach akcji „Wisła", wywiozło pozostałych mieszkańców na tzw. Ziemie Odzyskane. Oddziały UPA rozbito lub zmuszono do opuszczenia tego terenu. Nikt tu nie pozostał, a większość zabudowy spalono lub rozebrano. Dopiero kilkanaście lat po tych wydarzeniach, wraz z nowymi osadnikami, zaczęło wracać tu życie.

Te puste przestrzenie zawłaszczone przez bujną przyrodę są atrakcją dla turystów. Bowiem to w bieszczadzkich dolinach pozostały wyraźne ślady wsi istniejących tu co najmniej od XVI w. Można je podziwiać, wędrując przez Hulskie, Krywe i Tworylne. W tym ostatnim zobaczymy imponujące pozostałości dworskiej zabudowy, ruiny niemieckiej strażnicy i dwa cmentarze. Doskonale zachowane ślady dawnej wsi czekają na nas w Berehach Górnych, a tamtejszy cmentarz zdobi niepowtarzalny nagrobek Hrycia Buchwaka. Na wyobraźnię działają także odkryte spod warstwy roślinności pozostałości wsi Jaworzec, Łuh i Zawój. Zapraszamy zatem do wędrówki po tym terenie - nie tylko utartymi szlakami, ale również zapomnianymi dolinami, nieraz zupełnie pozbawionymi ścieżek.

STANISŁAW KRYCIŃSKI (ur. w 1954 r.) - z wykształcenia inż. chemik, z zamiłowania historyk i krajoznawca. Autor licznych publikacji dotyczących uroków południowo-wschodniego pogranicza. Nakładem Libry PL ukazały się do tej pory m.in.:
„Bieszczady. Tam gdzie diabły, hucuły, Ukraińce", „Bieszczady. Od Komańczy do Wołosatego", „Bieszczady. Cierń w wilczej łapie", „Bieszczady. Morze niepamięci", „Łemkowszczyzna po obu stronach Karpat", „Łemkowszczyzna. Czas wojny i pokoju", 
„Łemkowszczyzna nieutracona", „Pogórze Przemyskie. Tajemnice doliny Wiaru", „Pogórze Przemyskie.W krwawym zakolu Sanu" oraz „Pogórze Przemyskie. Okaleczone pogranicze".